Prevremen odlazak u penziju mnogima deluje kao rešenje kada posao postane pretežak, zdravlje oslabi ili pred kraj radnog veka više nema realne mogućnosti za novo zaposlenje.
Zakon omogućava da se penzija ostvari pre pune starosne granice, ali uz jasno pravilo: mesečni iznos se trajno umanjuje.
Zbog toga prevremen odlazak u penziju nije samo administrativno pitanje. To je odluka koja utiče na kućni budžet, sigurnost prihoda, zdravstveno stanje i kvalitet života.
Glavna dilema je jednostavna: otići ranije i prihvatiti manju penziju, ili raditi duže i sačekati pun iznos starosne penzije.
U praksi, ova odluka se retko donosi samo na osnovu matematike. Neko više ne može fizički da izdrži posao, neko ostane bez zaposlenja u godinama kada poslodavci retko zapošljavaju starije radnike, a neko želi da sačuva zdravlje i vreme.
Zato je prevremen odlazak u penziju često izbor iz nužde, a ne stvar komfora.
Ko može u prevremenu penziju u 2026. godini?
- potreban broj godina života
- potreban staž osiguranja
Uslovi za prevremenu starosnu penziju u 2026. godini su isti za muškarce i žene:
- muškarci – 60 godina života i 40 godina staža osiguranja
- žene – 60 godina života i 40 godina staža osiguranja
To znači da sama dužina staža nije dovoljna ako osoba nema najmanje 60 godina života. Isto tako, 60 godina života nije dovoljno bez 40 godina staža osiguranja.
Uslovi za redovnu starosnu penziju razlikuju se od uslova za prevremenu penziju. Muškarac u redovnu starosnu penziju može sa 65 godina života i najmanje 15 godina staža osiguranja, ili sa 45 godina staža osiguranja bez obzira na godine života.
Žena u 2026. godini može u redovnu starosnu penziju sa 64 godine života i najmanje 15 godina staža osiguranja, ili sa 45 godina staža osiguranja bez obzira na godine života.
Starosna granica za žene se postepeno povećava, sve dok se ne izjednači sa granicom koja važi za muškarce:
| Godina | Starosna granica za žene za redovnu starosnu penziju |
|---|---|
| 2025. | 63 godine i 10 meseci |
| 2026. | 64 godine |
| 2027. | 64 godine i 2 meseca |
| 2028. | 64 godine i 4 meseca |
| 2029. | 64 godine i 6 meseci |
| 2030. | 64 godine i 8 meseci |
| 2031. | 64 godine i 10 meseci |
| 2032. | 65 godina |
Kod njih se starosna granica može sniziti, što utiče i na obračun umanjenja kod prevremene penzije.
Kod podataka o uslovima uvek treba dati prednost zvaničnim informacijama Fonda PIO, jer se u javnosti povremeno pojavljuju različita tumačenja.
Za 2026. godinu važi pravilo da i muškarci i žene za prevremenu starosnu penziju moraju imati najmanje 60 godina života i 40 godina staža osiguranja.
Koliko se penzija umanjuje
Prevremena starosna penzija se obračunava kao starosna penzija, ali se zatim umanjuje za svaki mesec koji osiguraniku nedostaje do pune starosne granice.
Osnovno pravilo je jasno: penzija se umanjuje za 0,34% za svaki mesec ranijeg odlaska.
Najveće moguće umanjenje iznosi 20,4%. To je gornja granica, što znači da se penzija ne može umanjiti više od tog procenta po osnovu prevremenog odlaska.
U 2026. godini umanjenje se računa ovako:
- kod muškaraca, do navršenih 65 godina života
- kod žena, do navršene 64 godine života
- kod osiguranika sa sniženom starosnom granicom zbog beneficiranog staža, do te snižene granice
Praktično, umanjenje izgleda ovako:
| Raniji odlazak | Umanjenje penzije |
|---|---|
| 12 meseci ranije | oko 4,08% |
| 24 meseca ranije | oko 8,16% |
| 36 meseci ranije | oko 12,24% |
| 48 meseci ranije | oko 16,32% |
| Maksimalno umanjenje | 20,4% |
Još je važnije to što se manji iznos prima svakog meseca, tokom celog perioda korišćenja penzije.
Na primer, ako bi puna penzija bila 60.000 dinara, umanjenje od 8,16% značilo bi oko 4.896 dinara manje mesečno.
Na godišnjem nivou to je više od 58.000 dinara razlike. Tokom deset godina, razlika može preći pola miliona dinara, bez uračunavanja budućih usklađivanja.
Kod osoba koje su radile na poslovima sa beneficiranim stažom računica može biti povoljnija, jer se umanjenje ne računa nužno do opšte starosne granice, već do snižene granice koja važi za tog osiguranika.
Najvažnija stvar je da je umanjenje trajno
Najvažnija stvar koju treba znati jeste da se umanjenje prevremene starosne penzije ne ukida kasnije. Kada korisnik dostigne godine za redovnu starosnu penziju, penzija se ne vraća automatski na pun iznos.
Ovo je česta zabluda. Mnogi očekuju da su „penali” privremeni i da važe samo do 64. ili 65. godine života. Međutim, umanjenje ostaje trajno. Jednom određena prevremena penzija nastavlja da se isplaćuje sa tim umanjenjem.
Zbog toga prevremen odlazak u penziju ne treba posmatrati samo kroz pitanje: „Mogu li sada da odem u penziju?” Važnije pitanje je: „Da li mogu dugoročno da živim sa manjim mesečnim iznosom?”
Trajnost penala godinama je predmet kritika, posebno sindikata i dela javnosti. U raspravama o izmenama propisa traženo je da se umanjenje ukine kada korisnik prevremene penzije dostigne punu starosnu granicu. Takvi predlozi nisu prihvaćeni.
U javnim konsultacijama većina komentara odnosila se upravo na ukidanje umanjenja prevremene starosne penzije.
Kritike se najčešće odnose na ljude koji imaju 40, 43 ili čak 45 godina staža, ali nemaju dovoljno godina života za redovnu starosnu penziju. Njihov argument je da su dugo radili i plaćali doprinose, ali ipak trpe trajno umanjenje ako odu ranije.
Sa druge strane, obrazloženje države zasniva se na stavu da penzijski sistem treba da podstiče duži ostanak u osiguranju. Prevremena penzija se zato tretira kao mogućnost ranijeg ostvarivanja prava, ali uz trajnu finansijsku posledicu.
Kako izgleda procedura
Pravo na prevremenu starosnu penziju ostvaruje se podnošenjem zahteva Republičkom fondu PIO.
U pravilu, zahtev se podnosi nakon prestanka osiguranja, odnosno kada osiguranik više nije u radnom odnosu ili drugom statusu po osnovu kog je obavezno osiguran.
Postoje izuzeci kod kojih prestanak osiguranja nije potreban. To se odnosi na sledeće kategorije:
- preduzetnike
- osiguranike koji obavljaju privremene ili povremene poslove
- osiguranike koji obavljaju ugovorene poslove
- izabrana, imenovana ili postavljena lica
- hranitelje u skladu sa zakonom
Penzija se može priznati od dana ispunjenja uslova, ali najviše šest meseci unazad od dana podnošenja zahteva. Zbog toga nije dobro dugo odlagati predaju zahteva ako su uslovi već ispunjeni.
Pre podnošenja zahteva treba proveriti staž i uplaćene doprinose. Priznaje se samo staž za koji su doprinosi plaćeni, pa problem može nastati ako poslodavac nije uredno prijavljivao radnika ili nije predavao potrebne obrasce.
Posebno je važno proveriti M-4 obrazac, jer on sadrži podatke o stažu i zaradama. Provera se može obaviti preko web servisa, a listing sa podacima o stažu i zaradama može se dobiti besplatno u filijali Fonda PIO uz ličnu kartu.
Ako nisu utvrđeni svi podaci važni za visinu penzije, ali osoba ispunjava minimum uslova, Fond može doneti privremeno rešenje.
Ako se nedostajući podaci ne utvrde u roku od tri godine, iznos iz privremenog rešenja postaje konačan. Zato je korisno što ranije proveriti da li su svi podaci u evidenciji tačni i potpuni.
Zakonski rok za donošenje rešenja je dva meseca. Isplata penzije može se vršiti na tekući račun, na račun ustanove u kojoj je korisnik smešten, na devizni račun ako korisnik ima prebivalište van Srbije, ili preko ovlašćenog lica.
Kao pomoć pri planiranju prevremenog odlaska u penziju, mogu se koristiti i informativni kalkulatori za penzionisanje.
Takvi alati mogu pokazati približan datum odlaska u penziju, mogućnost za prevremenu penziju i okvirno umanjenje. Ipak, kalkulator ne može zameniti zvaničan obračun i proveru podataka u Fondu PIO.
Može li se raditi posle odlaska u prevremenu penziju
Za vreme novog rada plaćaju se doprinosi za penzijsko i invalidsko osiguranje, kao i doprinosi za zdravstveno osiguranje. Ako korisnik nakon penzionisanja bude osiguran najmanje godinu dana, po prestanku tog rada može tražiti ponovno određivanje visine penzije.
To ne znači da se prvobitno trajno umanjenje briše. Penali zbog prevremenog odlaska ostaju, ali dodatni staž i doprinosi mogu otvoriti mogućnost novog obračuna.
Ova opcija može biti korisna za osobe koje mogu da rade lakše poslove, honorarno, skraćeno ili kroz samostalnu delatnost. Ipak, treba pažljivo izračunati da li se takav rad zaista isplati, naročito ako nosi dodatne troškove, poreze, doprinose ili zdravstveni napor.
Za neke ljude ovo može biti prelazno rešenje: penzija obezbeđuje osnovnu sigurnost, a dodatni rad pokriva razliku do prihoda koji su imali pre penzionisanja. Za druge, naročito one narušenog zdravlja, dodatni rad možda neće biti realna opcija.
Za kraj
Prevremen odlazak u penziju može biti korisna opcija, ali nije „besplatan” raniji izlazak iz rada. On omogućava ranije ostvarivanje prihoda, ali uz trajno umanjenje penzije.
Najvažnije pravilo je da se penzija umanjuje za 0,34% za svaki mesec koji nedostaje do pune starosne granice, a ukupno umanjenje može dostići 20,4%. Još važnije, to umanjenje ostaje trajno i ne nestaje kada korisnik kasnije dostigne godine za redovnu starosnu penziju.
Od 2024. važi puno pravilo za prevremenu starosnu penziju: najmanje 60 godina života i 40 godina staža osiguranja. U 2026. godini taj uslov važi i za muškarce i za žene.
Ipak, odluku ne treba donositi bez individualnog obračuna u Fondu PIO, provere M-4 obrasca, potvrde da su doprinosi plaćeni i realne procene mesečnih troškova.
